James Webb Uzay Teleskobu’ndan (JWST) gelen yeni gözlemler, evrenin çok erken dönemlerinde bile “çubuklu” sarmal galaksilerin oluşabildiğine işaret ediyor. Pittsburgh Üniversitesi’nde fizik ve astronomi alanında lisansüstü öğrenci olan Daniel Ivanov’un öncülük ettiği ekip, COSMOS-74706 adlı uzak bir galakside yıldız çubuğu (stellar bar) için güçlü bir aday tespit etti. Bu yapı, galaksinin merkezinde belirgin bir “parlak çizgi” gibi görünen, yıldız ve gazın yoğunlaştığı doğrusal bir düzen.
Araştırma sonuçları, 8 Ocak 2026’da düzenlenen Amerikan Astronomi Derneği’nin (AAS) 247. toplantısında sunuldu. Ekip, COSMOS-74706’yı yaklaşık 11,5 milyar yıl önceki haliyle görüyoruz. Bu da, Büyük Patlama’dan yaklaşık 2 milyar yıl sonra bu galakside çubuk oluşumunun başlamış olabileceği anlamına geliyor.
ERKEN DÖNEM BİR KANIT
Galaksilerin “sarmal” yapıları ve merkezlerindeki çubuklar, evrende düzenli galaksi mimarisinin ne zaman oturmaya başladığını anlamak için kritik ipuçları veriyor. Ivanov ve ekibinin öne çıkardığı nokta şu: COSMOS-74706, hem çok erken bir döneme ait hem de ölçümleri güçlü bir şekilde doğrulanmış bir aday.
Burada kilit ayrım, uzaklığın belirlenme yöntemi. Ekip, galaksinin uzaklığını (dolaylı yöntemlere göre daha güvenilir kabul edilen) tayfölçüm/spektroskopi ile doğruladı. Bu, “kırmızıya kayma” değerinin sağlam bir şekilde ölçülmesi demek. Ayrıca görüntünün, dev bir kütlenin ışığı bükmesiyle oluşan “kütleçekimsel merceklenme” tarafından çarpıtılmamış olması da önemli. Kısacası araştırmacıların vurgusuyla: Bu nesne, “merceklenmemiş ve spektroskopik olarak doğrulanmış en yüksek kırmızıya kaymalı çubuklu sarmal galaksi adayı” olabilir.
ÇUBUK NASIL ETKİLİYOR?
Peki yıldız çubuğu neden bu kadar önemli? Bu çubuk, tek başına ayrı bir cisim değil; yıldız ve gazın merkez çevresinde belirli bir doğrultuda yoğunlaşması. Galaksiye “tepeden” baktığınızda, sanki diski ikiye bölen parlak bir hat görürsünüz. Samanyolu’nda da benzer bir çubuk yapı olduğu düşünülüyor.
Bilim insanlarına göre çubuklar, galaksinin kaderini şekillendirebilecek kadar etkili. Çünkü dış bölgelerdeki gazı merkeze doğru “çekip taşıyabilir.” Bu akış, bir yandan merkezdeki süper kütleli kara deliğe yakıt sağlayabilir, diğer yandan galaksinin diskindeki yeni yıldız oluşumunu zamanla azaltabilir. Yani çubuklar, galaksi evriminde hem “besleyen” hem “frenleyen” bir rol oynayabilir.
NEDEN BU KADAR ÖNEMLİ?
Daha önce de çok uzak (dolayısıyla çok eski) çubuklu sarmal galaksi adayları bildirilmişti. Ancak bazı örneklerde uzaklık ölçümü daha belirsiz yöntemlere dayanıyordu veya merceklenme nedeniyle şekil bozulmaları tartışma yaratıyordu. COSMOS-74706’yı farklı kılan, hem erken döneme işaret etmesi hem de doğrulamanın daha güçlü bir ölçümle yapılmış olması.
Bu keşif, yıldız çubuklarının evrende “ne kadar erken” oluşabildiğine dair zaman aralığını daraltıyor. Bazı bilgisayar benzetimleri, çubukların daha da erken dönemlerde ortaya çıkabileceğini öne sürüyor. Yine de araştırmacılar, bu kadar erken bir çağda bu tür yapıların yaygın olmasını beklemediklerini belirtiyor. Bu yüzden tek bir güçlü örnek bile, galaksilerin ne kadar hızlı “düzenli” yapılara kavuştuğunu anlamak için değerli bir kılavuz niteliği taşıyor.
günlük gazeteler