Antarktika’da Buzun Altında Tuhaf Oluşumlar Keşfeden Denizaltı Ortadan Kayboldu

Antarktika’da buz sahanlığının altında daha önce hiç görülmemiş tuhaf şekilleri haritalayan otonom denizaltı Ran, görev sırasında ortadan kayboldu.



Batı Antarktika’daki Dotson Buz Sahanlığı’nın altını haritalayan insansız bir denizaltı aracı, buzun alt yüzeyinde sıra dışı şekiller tespit ettikten sonra sinyal vermeyi kesti.

Ran adı verilen otonom su altı aracı, 2022’de yürütülen sefer sırasında haftalar boyunca buz rafının altındaki gizli boşlukta ölçümler yaptı; elde edilen haritalar, erimenin basit modellerle açıklanamayacak kadar karmaşık bir yapı izlediğine işaret etti. Çalışmanın sonuçları Science Advances dergisinde yayımlandı.

Görevler, Gothenburg Üniversitesi’nde okyanus fiziği alanında çalışan profesör Anna Wåhlin tarafından koordine edildi. Wåhlin’in araştırmaları, okyanus akıntılarının buz sahanlıklarını alttan aşındırarak buzul dengesini nasıl etkilediğini ve bunun gelecekteki deniz seviyesi projeksiyonlarına nasıl yansıdığını inceliyor.

Ran, buzun altında saatlerce bağımsız hareket edebilen, kendi rotasını takip eden bir otonom su altı aracı olarak tanımlanıyor. 2022 görevinde 27 gün boyunca buzun altındaki boşlukta zikzaklar çizerek ilerleyen araç, sonunda gizli bir boşluğa girerek yaklaşık 20 kilometre kadar ilerledi.

Ekip, Dotson Buz Sahanlığı’nın doğu kısmının daha kalın ve daha yavaş erirken batı kısmının daha ince ve daha hızlı erimesi arasındaki belirgin farkın nedenlerini anlamayı hedefledi.

Batı Antarktika’daki Dotson Buz Sahanlığı’nda Gözyaşı Biçimli Çukurlar Görüldü

Ran son ölçümler aracılığıyla Dotson Buz Sahanlığı’nın alt yüzeyinde yaklaşık 100 kilometrekarelik alanı haritaladı. Haritalarda, alttan erimenin şekillendirdiği düz plato benzeri yüzeyler, basamaklı teraslar ve gözyaşı biçimli çukurlar görüldü.



Doğu ve orta bölgede, basamak gibi üst üste dizilen buz teraslarının öne çıktığı; batıda ise daha pürüzsüz bir yüzeyin, kanallar ve oyuklarla birlikte görüldüğü aktarıldı.

Ekip, bu terasların ve gözyaşı biçimli çukurların uydu görüntülerinde seçilemediğini, dolayısıyla Ran’ın görevine kadar tamamen gizli kaldığını belirtti.

Sıcak Derin Su Akıntıları Erimeye Neden Oluyor

Araştırmacılara göre Antarktika çevresinde “Kutup Çevresi Derin Suyu” olarak bilinen sıcak ve tuzlu bir akıntı, Güney Okyanusun’dan kıta sahanlığına taşınarak buz sahanlıklarını alttan eritiyor. Dotson Buz Sahanlığı üzerinde yapılan uydu altimetri ölçümleri, erime kanallarının yılda yaklaşık 12 metre inceldiğini gösteriyor; bu desenin, sıcak su girişleriyle bağlantılı olduğu belirtiliyor.

Ekip, Dotson’un altındaki ölçümlerin, 1979–2017 döneminde bu buz sahanlığının deniz seviyesine yaklaşık 0,05 santimetrelik bir katkı yaptığını gösterdiğini aktardı.

Haritalar, sıcak su girişinin erozyonu özellikle batı tarafta yoğunlaştırdığını; daha soğuk suların ise doğu kanadı nispeten koruduğunu düşündürüyor.



Akıntı Hızı, Buz Tabanının Şeklini Değiştiriyor

Araştırmacılar, akıntıların yavaşladığı bölgelerde buz tabanının basamaklı “setler” gibi göründüğünü; erimenin düz yüzeyleri aşındırarak küçük basamaklar bıraktığını aktarıyor.

Buna karşılık, hızlı çıkış akıntısının olduğu bölgelerde yüzeyin daha pürüzsüzleştiği ve olukların oluştuğu bildirildi. Ekip, burada “kayma kaynaklı türbülans”ın (su katmanlarının birbirine göre kaymasıyla oluşan karışım) erimeyi hızlandırdığını belirtti.

Bazı çukurların gözyaşı biçiminde olduğu ve yaklaşık 300 metre uzunluğa, yaklaşık 50 metre derinliğe ulaştığı ifade edildi. Teraslı platoların ise, buzun altındaki gizli boşluklara zaman zaman biraz daha sıcak suyun girmesiyle uzun yıllar boyunca buz tabanının katman katman “soyulmasını” kaydetmiş olabileceği değerlendirildi.

Gizli Isı Koridorları Görüntülendi

Tüm bunlarla birlikte Ran, buz sahanlığını baştan başa kesen, tam kalınlıkta çatlakları da görüntüledi. Bu çatlakların bir kısmının tabanında, alttan erimeyle genişleme ve “pürüzsüzleşme” izleri tespit edildi.

Uydu kayıtlarına göre bazı çatlakların 1990’lardan bu yana açık olduğu; daha eski çatlakların tabanında daha derin erime izleri bulunduğu aktarıldı. Ekip, dar yarıklarda daha hızlı hareket eden suyun ısıyı buz duvarlarına yönlendirerek çatlakları “buz kaybı için gizli koridorlara” dönüştürebileceğini belirtti.

Araştırmacılar, birçok bilgisayar modelinin erimeyi geniş ölçekli bir süreç gibi ele aldığını; çatlaklar ve kanalların sıcak suyu yönlendirerek hasarı yoğunlaştırma etkisinin bu nedenle gözden kaçabildiğini vurguladı.

Deniz Seviyesi Açısından Ne Anlama Geliyor?

Çalışmada, uydu ve iklim verilerinin Antarktika kaynaklı buz kaybının 1979’dan bu yana deniz seviyesine yaklaşık 0,55 inç eklediğini gösterdiği aktarıldı. Bu kaybın önemli bir bölümünün Batı Antarktika’dan geldiği; burada Dotson gibi buz sahanlıklarının derin havzalar üzerinde “yüzer” konumda bulunduğu ve sıcak akıntıların bu bölgelere erişebildiği belirtildi.



Buz sahanlıkları inceldiğinde ya da parçalandığında, arkalarındaki karasal buz kütlesini “dayayan” destek zayıflıyor; bunun da buzulların hızlanmasına ve deniz seviyesinin daha hızlı yükselmesine yol açabildiği kaydedildi.

Ran’ın Gizemli Kayboluşu

Ekip, Ran’ın buzun altında gerçek zamanlı iletişim kurmadan çalıştığını; radyo dalgaları ve GPS sinyallerinin yüzlerce metre kalınlığındaki katı buzdan geçemediğini belirtti. Aracın konumunu, deniz tabanı ve buz alt yüzeyiyle “akustik” yöntemlerle kıyaslayan seyrüsefer sistemleriyle izlediği aktarıldı.

2022’de ekip, Ran ile buz altında 14 görevi başarıyla tamamlayarak glasyologlar ve okyanus bilimciler için kapsamlı bir veri seti topladı.

Araştırmacılar daha sonra Dotson’a geri dönerek haritalama ve ölçümleri genişletmek için Ran’ı yeniden buz altına gönderdi. Ancak araç planlanan buluşma noktasında ortaya çıkmadı; iletişim girişimleri sonuç vermedi ve yapılan aramalarda sinyal ya da enkaz izine rastlanmadı.

Anna Wåhlin, yaşanan belirsizliği şu sözlerle dile getirdi:

“Ran’ın buzun altındaki karanlık, bilinmeyen derinliklere doğru kayboluşunu izlemek; elbette 24 saati aşkın süre iletişim olmadan görevlerini yürütmesi göz korkutucu.”

Ekip, aracın kayboluşunun nedenine ilişkin kesin bir veri bulunmadığını; olası senaryolar arasında mekanik arıza ya da buz sırtlarıyla çarpışma gibi ihtimallerin yer aldığını belirtti.

Buzun Altı Sanılandan Çok Daha Karmaşık

Araştırmacılar, Ran’ın daha önceki görevlerinden gelen ayrıntılı haritaların, okyanus ve buz etkileşimine bakışlarını değiştirdiğini vurguluyor. Haritalar, bir buz sahanlığının alt yüzeyinde teraslar, kanallar, çatlaklar ve gözyaşı biçimli çukurların bir arada bulunabildiğini ve her birinin akıntılara farklı tepkiler verdiğini ortaya koyuyor.



Ekip, bu tür ayrıntıların modellere dâhil edilmesinin, Batı Antarktika’daki buz kaybının gelecekte ne hızda artabileceğine ilişkin öngörüleri daraltmaya yardımcı olabileceğini belirtiyor.

Kaynak: [Sadece kayıtlı ve aktif kullanıcılar bağlantıları görebilir. ]