Aziz İrinaios (Irenaeus)

Çevrimiçi

Aziz İrinaios (yaklaşık 120/140, Küçük Asya—yaklaşık 200/203, muhtemelen Lyon; Batı’da yortu günü 28 Haziran; Doğu’da yortu günü 23 Ağustos), Lugdunum’un (Lyon) piskoposu, bir Apolojist, Kilise Doktoru ve 2. yüzyılın önde gelen Hristiyan ilahiyatçılarından biriydi. Yaklaşık 180’de yazdığı Adversus haereses (Sapkınlıklara Karşı / Sapkınlıklara Karşıt) adlı eseri, Gnostisizme yönelik bir reddiyeydi. Yazıları boyunca Aziz İrinaios, yetkili bir Kutsal Yazılar kanonunun, inanç bildirgesinin (creed) ve episkopal makamın (piskoposluk makamının) otoritesinin gelişimine katkıda bulundu.
İlk dönem kariyeri

Kesin doğum tarihi bilinmemekle birlikte Aziz İrinaios, Küçük Asya’da Yunan anne-babadan doğdu. Kendi eserleri, çocukken İzmir (Smyrna)’de, 155’te şehit edilmeden önce Havârilerle bilinen son yaşayan bağ olan Aziz Polikarp’ı (St. Polycarp) duyduğunu ve gördüğünü belirtir. Kayseriyeli Eusebios da, Galya’da 177’deki zulümlerden sonra Aziz İrinaios’un şehit edilen Pothinus’un yerine Lugdunum piskoposu olduğunu kaydeder. 4. yüzyılda bir kilise tarihi yazan Eusebios’a göre Aziz İrinaios, piskopos olmadan önce Güney Galya’da misyoner olarak hizmet etmiş ve sapkınlık yüzünden sarsılan Küçük Asya kiliseleri arasında barıştırıcı rol üstlenmiştir.
Bilinen biyografik veriler—yayımlanmış eserleriyle birlikte ele alındığında—olağandışı bir hayat tablosu sunmaya yeterlidir. Tarihsel kaynaklar, 2. yüzyılda Küçük Asya ile Güney Fransa (Rhône vadisi) arasında yakın bir kültürel bağ bulunduğunu gösterir. Geleneğe göre Havâri Yuhanna (St. John the Apostle), “Rabbi görmüş” (yani İsa’yı) çok yaşlı bir adam olarak, Polikarp’ın genç olduğu yıllarda Efes’te yaşamıştır. Böylece Nasıralı İsa ile Güney Fransa’daki Aziz İrinaios arasında üç kuşak bulunuyordu.
Aziz İrinaios’un yaşadığı dönem, kilisenin genişlediği ve iç gerilimler yaşadığı bir zamandı. Pek çok durumda farklı çekişen gruplar arasında arabulucu olarak hareket etti. Küçük Asya kiliseleri Paskalya’yı Yahudilerin Fısıh Bayramı’nı kutladığı tarihle aynı güne (Nisan’ın 14’ü) denk gelecek biçimde kutlamayı sürdürürken, Roma kilisesi Paskalya’nın her zaman Pazar günü (Mesih’in diriliş günü) kutlanması gerektiğini savunuyordu. Taraflar arasında arabuluculuk yapan Aziz İrinaios, bayram tarihlerindeki gibi dışsal farklılıkların kilise birliğini yıkacak ölçüde ciddi olmak zorunda olmadığını söyledi.
Aziz İrinaios’un yazıları: Gnostiklerle çatışma

Bununla birlikte Aziz İrinaios, Roma’daki ayrılıkçı bir önder olan Markion’a (Marcion) ve hızla büyüyen kilise içinde düalizmi savunan, dönemin “moda” entelektüel akımı Gnostisizme karşı tamamen olumsuz ve uzlaşmaz bir tutum benimsedi. Gnostisizm, aralarında İskenderiyeli Klement (St. Clement of Alexandria) ve Aziz İrinaios’un da bulunduğu erken dönem Kilise Babalarının çabalarıyla etkisizleştirildiği için gnostik yazıların büyük kısmı ortadan kalktı. Bu nedenle modern araştırmacılar, gnostik öğretileri yeniden kurarken büyük ölçüde Aziz İrinaios’un yazılarına dayanmışlardır; çünkü o, gnostik görüşleri eleştirmeden önce özetlemiştir. 1940’larda Mısır’daki Najʿ Ḥammādī (Nag Hammadi) yakınlarında bir gnostik kütüphanenin keşfinden sonra Aziz İrinaios’a duyulan saygı arttı: reddettiği öğretileri aktarırken son derece isabetli olduğu ortaya kondu.
Bilinen tüm yazıları, gnostiklerle çatışmaya adanmıştır. Başlıca eseri, Adversus haereses başlıklı beş kitaptan oluşur. Aslen yaklaşık 180’de Yunanca yazılan Sapkınlıklara Karşı, bugün bütünüyle yalnızca tarihleri tartışmalı (200 mü, 400 mü?) bir Latince çeviri üzerinden bilinmektedir. Aziz İrinaios’un daha kısa bir eseri olan Demonstration of the Apostolic Preaching (Havarîlerin Vaazının Gösterimi / Havarî Öğretişinin Kanıtı), yine Yunanca yazılmış olup yalnızca, muhtemelen vaftize hazırlanacak genç adayların eğitimi için yapılmış bir Ermenice çeviri halinde günümüze ulaşmıştır.
Aziz İrinaios, gnostiklerin reddettiği İbrani Kutsal Kitabı’nın (Hristiyan Eski Ahit) geçerliliğini olumlu bir biçimde savundu; gnostikler bunun “gazap sahibi Yaratıcı Tanrı”nın yasalarını desteklediğini ileri sürüyorlardı. Aziz İrinaios her ne kadar fiilen “eski” ve “yeni” diye iki ahitten söz etmese de bu terminolojinin yolunu açtı. Kutsal Kitabın iki kısmı arasındaki birlik ve farklılık üzerine ilginin geliştiği bir dönemde, iki ahdin geçerliliğini savundu. 2. yüzyılda, aralarında çok sayıda gnostik metnin de bulunduğu, Kutsal Yazı otoritesi iddia eden birçok eser yaygındı. Aziz İrinaios, gnostiklere yönelik saldırılarıyla bu tür eserlerin önemini azaltmaya ve Kutsal Yazılar kanonunun yerleşmesine katkıda bulundu.
İnanç bildirgesinin ve piskoposluk makamının gelişimi de gnostiklerle çatışmalarına bağlanabilir. Yeni Ahit tek başına (insanlığın kurtuluşuna odaklandığı için) ele alındığında, inanç bildirgesinin dünyanın ve insanların yaratılışına ilişkin bir maddeyle başlaması beklenmezdi. Ancak gnostikler, Yeni Ahit’te açığa vurulan Tanrı’nın Yaratıcı olduğunu inkâr ettikleri için, inanç bildirgesinin ilk maddesi polemik gerekçelerle doğrudan Yaratılış (Tekvin) ile ilişkilendirildi (“Başlangıçta Tanrı gökleri ve yeri yarattı”). Aziz İrinaios, inanç bildirgesinden sapkınlığa karşı kullanılan bir “Hakikat Kuralı” (Rule of Truth) olarak söz eder.
En eski piskopos listeleri de, İsa’nın bizzat kendisinden gelen gizli sözlü geleneğe sahip olduklarını söyleyen gnostiklere karşı birer tedbir niteliğindeydi. Bu iddialara karşı Aziz İrinaios, farklı şehirlerdeki piskoposların Havâriler dönemine kadar bilindiğini—hiçbirinin gnostik olmadığını—ve piskoposların Kutsal Yazıların yorumunda tek güvenli kılavuzu sağladığını savunur. Bu piskopos listeleriyle, daha sonraki “piskoposların havârî silsilesi” (apostolic succession) öğretisi ilişkilendirilebildi. Hatta Roma piskoposunun kendine özgü otorite konumu da, her ne kadar kapalı bir pasajda olsa da, Aziz İrinaios tarafından vurgulanır.
Ölümüne ilişkin efsanevi anlatımlar dışında kanıt bulunmamakla birlikte, genellikle 2. yüzyılın son on yılı Aziz İrinaios’un öldüğü dönem olarak kabul edilir. 2022’de Papa Franciscus, Aziz İrinaios’u Kilise Doktoru ilan etti.




Ömer YILDIRIM